Znasz słynną internetową pastę o „fanatyku wędkarstwa”? Od tego kultowego memu zaczyna się niezwykle trafna refleksja nad tym, jak otoczenie postrzega tzw. „specjalne zainteresowania” osób w spektrum autyzmu. Przez lata specjaliści, z braku lepszego słowa, nazywali je chłodno „fiksacjami” lub „obsesjami”, nadając im negatywny, patologiczny wydźwięk. Dziś jednak nauka, a przede wszystkim sami rzecznicy w spektrum, stanowczo odrzucają tę narrację.
Zatem czym właściwie są owe fascynacje i dlaczego dla autystycznego umysłu oznaczają one znacznie więcej niż po prostu „zbieranie znaczków”?
Gdybyśmy zapytali kogoś neurotypowego o różnicę między hobby a specjalnym zainteresowaniem, odpowiedź mogłaby być trudna. Jednak dla osób w spektrum różnica jest wyczuwalna wręcz fizycznie. Jak zauważają same dorosłe kobiety w spektrum, hobby to coś, co robisz w wolnym czasie, by się zrelaksować. Gdy w życiu pojawia się stres lub brak czasu, hobby schodzi na dalszy plan.
Ze specjalnymi zainteresowaniami (ang. special interests – SI) jest dokładnie odwrotnie. Kiedy osoba w spektrum przeżywa ogromny stres, potrzebuje swojego zainteresowania, by w ogóle móc funkcjonować. Owo zainteresowanie nie jest tylko rozrywką – jest opisywane przez samych zainteresowanych jako „tlen”, „kwestia przetrwania” oraz fundament ich własnej tożsamości.
Doskonale tę różnicę i społeczną rolę fascynacji ujmują Weronika i Jerzy Janiak w „Książce o człowieku w spektrum autyzmu”:
„To, co odróżnia pasje osób neurotypowych od pasji osób w spektrum to pozornie niewielki, lecz znaczący szczegół. Ci drudzy dzięki swoim zainteresowaniom są w stanie uzyskać korzyści, które osoby neurotypowe osiągają zwykle na innych polach. .
Tematyka tych fascynacji jest nieograniczona. Mogą to być rozkłady jazdy pociągów, dinozaury, fizyka kwantowa, ale równie dobrze konkretny zespół muzyczny, konie czy Gwiezdne Wojny. U dziewczynek i kobiet w spektrum zainteresowania często bywają bardziej „konwencjonalne” (np. zwierzęta, celebryci, literatura), co niestety sprawia, że ich autyzm jest trudniejszy do zauważenia przez otoczenie. Nie liczy się jednak sam temat, ale niezwykła intensywność, głębia wiedzy i absolutne pochłonięcie daną dziedziną. Badania wskazują, że fascynacje te rozwijają się zazwyczaj bardzo wcześnie (średnio około 5. roku życia) i nierzadko trwają kilkanaście lat, a nawet całe życie.
Z punktu widzenia psychologii i neurobiologii, zjawisko to tłumaczy się na kilka fascynujących sposobów.
Po pierwsze – Teoria Monotropizmu. Uważa się, że autystyczny umysł jest „monotropowy”, co oznacza, że w danym momencie potrafi skupić niemal całą swoją dostępną uwagę i zasoby poznawcze na bardzo wąskim wycinku rzeczywistości – swoistym „tunelu uwagi”. Choć sprawia to trudności w wielozadaniowości (tzw. przetwarzaniu politropowym) czy płynnym prowadzeniu konwencjonalnych rozmów, to wewnątrz tego tunelu zachodzą procesy niezwykłe. Osoba w spektrum wchodzi w stan tzw. flow (przepływu), doświadczając intensywnych i głębokich stanów myślowych. Jak zostało to ujęte w książce “O osobie w spektrum autyzmu”, wejście w stan hiperkoncentracji przypomina „przełączenie się na szósty bieg”, podczas gdy na co dzień osoby te często czują, jakby żyły z zaciągniętym hamulcem ręcznym.
Po drugie – zmieniona reaktywność układu nagrody. Badania z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego (fMRI) pokazały, że mózgi młodzieży w spektrum autyzmu reagują znacznie silniejszym pobudzeniem w tzw. ośrodkach nagrody (m.in. w prążkowiu i jądrze półleżącym), gdy prezentowane są im obrazy związane z ich niespołecznymi fascynacjami, niż gdy otrzymują nagrody o charakterze społecznym (np. aprobatę w postaci uśmiechu). Oznacza to, że zgłębianie wiedzy w ulubionym temacie dosłownie zalewa ich mózgi dopaminą, czyniąc tę czynność niesamowicie nagradzającą. Badania z wykorzystaniem Skali Motywacji do Specjalnych Zainteresowań (SIMS) potwierdzają, że autystyczni dorośli czerpią ze swoich pasji przede wszystkim radość z samego zdobywania wiedzy oraz ogromne poczucie zaangażowania i życiowej satysfakcji.
Świat społeczny, z jego niepisanymi, chaotycznymi i nielogicznymi regułami, bywa dla osób w spektrum przerażający. W tym kontekście, specjalne zainteresowanie staje się niezwykle potężnym narzędziem samoregulacji. To bezpieczna przystań – środowisko oparte na przewidywalności, faktach i jasnych zasadach. Pogrążenie się w pasji jest jak powrót do „ustawień fabrycznych”. Redukuje ono lęk i przestymulowanie, na jakie narażony jest układ nerwowy.
„Zainteresowania u osób w spektrum mają szansę stać się rodzajem protezy kontaktów międzyludzkich. Potrafią sprawić, że otoczenie zacznie akceptować, afirmować, a wręcz wyróżniać szczególnie zaangażowaną w pasję osobę w spektrum” .
Dla wielu osób rozmowa o ulubionym temacie (tzw. infodumping) to najlepszy i najbardziej naturalny sposób na nawiązanie relacji z drugim człowiekiem. Jeśli osoba neurotypowa wykaże szczere zainteresowanie i posłucha – bez oceniania – o zawiłościach japońskiej animacji, gatunkach pająków czy modelach starych samochodów, może to być początek pięknej przyjaźni.
Wielu pracodawców zaczyna dostrzegać potencjał tkwiący w neuroróżnorodności. Umiejętność analitycznego myślenia, skrupulatność, dostrzeganie wzorców (niewidocznych dla neurotypowych) oraz fenomenalna hiperkoncentracja to cechy niezwykle pożądane w branży IT (np. testerzy oprogramowania, programiści), marketingu opartym na danych, edycji tekstów czy analizie zdjęć satelitarnych.
Nie oznacza to jednak, że każde zainteresowanie da się z łatwością przekuć w płatną pracę. Naukowcy zauważają tzw. „konflikt interesów” – samo to, że ktoś pasjonuje się pociągami, nie znaczy, że odnajdzie się w głośnym, stresującym i pełnym presji społecznej środowisku pracy na kolei. Dlatego w procesie aktywizacji zawodowej równie ważne, co dopasowanie tematyczne, jest uwzględnienie potrzeb sensorycznych i redukcja stresu w miejscu pracy.
Oczywiście, tak ogromne zaangażowanie ma też swoje cienie. Zjawisko hiperfokusu bywa tak silne, że osoba potrafi zapomnieć o jedzeniu, piciu, czy spaniu. W takich przypadkach potrzebne bywa wsparcie w postaci ustawiania budzików, tworzenia harmonogramów czy odpowiedniego strukturyzowania środowiska, aby uniknąć fizycznego i psychicznego wyczerpania.
Należy jednak pamiętać, by nigdy nie mylić autystycznych fascynacji z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi (OCD). Obsesje w OCD wywołują lęk i dyskomfort (są ego-dystoniczne), a kompulsje służą tylko jego rozładowaniu. Specjalne zainteresowania w autyzmie są ego-syntoniczne – są spójne z tożsamością, przynoszą radość, poczucie sensu i rozwój. Zakazywanie dziecku autystycznemu dostępu do jego pasji pod pretekstem „leczenia fiksacji” to odbieranie mu mechanizmu radzenia sobie ze stresem, co może wyrządzić nieodwracalne szkody psychiczne.
Przez lata otoczenie próbowało na siłę odciągać autystyczne dzieci i dorosłych od ich ukochanych pasji, próbując uczynić ich „bardziej normalnymi”. Dziś wiemy, że była to droga donikąd. Jak trafnie ujął to jeden z twórców w spektrum: „Niezależnie od tego, czy autysta interesuje się rachunkiem różniczkowym czy szydełkowaniem, tektoniką płyt czy toaletami (…) zachęcanie do spędzania czasu z tymi zainteresowaniami ma kluczowe znaczenie dla zachowania naszego zdrowia psychicznego”.
Specjalne zainteresowania to wyjątkowe okno, przez które osoby w spektrum autyzmu eksplorują i oswajają świat. Warto przez nie czasem zajrzeć.
Bibliografia
Karolina Michalewicz
Karolina, studentka 3. roku psychologii, z pasją zgłębia tematykę emocji, traumy i wspierania osób neurozróżnicowanych. Z uwagi na swoje własne doświadczenia z ADHD i autyzmem, temat neuroróżnorodności jest jej szczególnie bliski. Poza studiami, Karolina uwielbia podróże i planowanie – zarówno te dalekie, jak i te, które urozmaicają jej codzienność. Jej celem jest poszerzanie wiedzy i dzielenie się nią z innymi, aby pomagać w lepszym rozumieniu siebie oraz budowaniu życia w zgodzie z własną autentycznością.